|
|
|
Mazina ebuKalanga
Muna: Aggripa Sibanda
Ndohhula nhanga yendebo nekumubuyisa ndimukudza banhu beBuKalanga, banhu beNdzindzime, banhu beLulo, banhu banamazwibhato banhu benlayo.
Mundebo yangu yanasi ndohaka zuwa nekwe mazina ebuKalanga, akapeyama epeyamisiwa nebahhi.
Hapa ubala ngano yemitunhu yekubuKalanga nowana kulikuti buKalanga gwaka guna mazina ago anolebeleka ngano ne milenje yebaKalanga nebutjilo gwabo. Ndobhatabhata mazina akati kuti.
“Tjolotjo” yaka iyi N’holowehhowu kene Nsholowezhou muTjililima. “Mpanedziba” iyimpani we dziba, kubviwa nti wempani nkulu waka uli pa dziba gulu. “Gulalikabili”. Igula-la-Kabili, lilizina le nhu waka eyi Kabili ena gula lile. Kuntunhu we Bulilima ne Mangwe manjisa mazina akatjinyiwa (corrupted).
Plumtree libuya yezo loleba miti yemitungulu yakawan'wa nemaKhiwa. Kana iswi toti kuTitji tibva panoma timela. Tjitji tjaGetjenge ngobe yakabe ilihango yaGetjenge ikwebedzana nelulo gwaGonde naGambule.
Gwizi gunoyi “Mbakwe” gwaka guyi gwizi gwaMbako. Mbako lilizina lenhu waka egala mumhili yago. BoTjankuluba kweyi ndibo “Sangulube” mazina ebahhi. “Dolankombe” kaNgwanyana ndi Dilankombe, nkombe we busukwa kene we vula. Ilozina linoyi Bulilima-Mangwe laka peyamisiwa nebahhi. Kwaka kuli hango whulu yaka idan’wa iyiBulilima gwa Mengwe. Mengwe waka eli he nkulu we buKalanga kuBotswana “paramount chief”. “Shashe” gwizi ne ndawo ku Botswana, kobva mukulila kwe baKalanga belimubulemo beti tadzila seni nekuti tahaya he tashaya she. Kuntunhu we Matobo-dobo “wooden mortar/pestle” kuna
BoMatopo’, nabo “Gulati” pana kuti kuyi Guwulati “whisper from the cave”.
Gwizi “Insiza” gwaka guyi Nsiza Mafulo, nekuti gwaka guti gwahhala gwaswinga gubon’wa nemafulo. “Shangani” ndiShangana kulebgwa hanga / shanga njinji dzinomela mugwizi igogu.
Njizi dzinoyi Thekwane, Manzamnyama naMguza dzakabe dzinamazina etjiKalanga hango itjigegwe. Dzakabe dziyi Netu, Nata naHodze sotobelana kwadzo. Nasi bangana batjaziba bulefu nebupabi gwehango yebuKalanga kusanhu kukalila thumo nethobolo dzebahhi. MuMatobo nasi nowana gwizi gunoyi hovhi.
Kodan’wa mhuka ludzini ke ikoku? Gwakabe guli gwizi gomfi libilibi. Mtshabezi tjili tjaba tjabezi.
Habane kuEsigodini kulimatongo akaHabvane banhu bakaMpofu. Iyo hangwana yose nasi inodan’wa iyi Matabeleland neMidlands yakabe iliButuwa kene Dunhubuhwa.
Yakabe iyago ngobe uli ntunhu webuhwa bulefu kakale bubuya muzwipfuwo. Zina linoti tjilalabuhwa (silalatshani) lahanduligwa, litjilayidzilo nanasi.
Iswi baKalanga toti tikomesedza kuna bohe, bahingi baHulumente, makhasela nebamwe bose banobhatikana netumila mazina kuti balekedze tumila mazina asina tja anoleba, mazina ebahhi ku buKalanga. Ini kunoyi “Dingimuzi” kuTitji? Ini kunoyi “Phakamani” kuTitji? Ini kunoyi “Mqokolweni?”
Zwikwele ngazwitumigwe mazina etjiKalanga. Tisibvume kuligwa ne bahhi. Ngatimuseni miholo tibon’webo. Kwayedza mu Zimbabwe.
kalangaass@mweb.co.zw
sibandaab@gmail.com
|
|
|